FAQ – Droit yi ci liggéey: laaj ak tontu yu am solo

Jàmm ci liggéey mooy yoon yi ak jumtukaay yi ñu teg ngir def kaarange, aar nit ñi ci lu bon mën am ci dendu liggéey (accident yi ak naqar yi mën jot liggéeykat ak liggéeykat yu jigéen, ak feebar yu juddoo ci liggéey), ngir di jëfandikoo téeru liggéey yu gën a kaarange. 

.

War nanu topp yooni kaarange ak set–setal, di xàmme situasio yu mën tekki njàqare, di jàng jëf jëf yii ci kaarange ci liggéey, te di jëfandikoo jumtukaay yu sàmm jàmm yu bokk ku nekk (bu mel ni: sapatu sàmm jàmm, kas (casco), kaasu loxo, njébbéen), yu sa boroom liggéey war a jox. Ñaata lu mën tekki njàqare, dafa wara ñaanal (yégle) bu liggéey bi. 

Ci Itaali, liggéey bu mat (temps plein) dañu koy def 40 di 40

waxtu ci week wi, waaye loolu dafa dog ci sa kontara. Kontara mën na wara am “straordinario” (waxtu yu tekki ci yeneen), waaye dafa wara xas te sa boroom liggéey taxawal ko, gëna baax su nekk ci mbind walla ci wax mu leer. 

Liggéeykat am na sañ-sañu wéy 11 waxtu jëkër ci 24 waxtu, ak wéy bu néewatoo 24 waxtu benn-benn, di ko def benn bes ci juróom-ñaari bes, leegi di dem ci dibéer (domenica). Le ferie annuali retribuite devono durare almeno quattro Konje (congés) yi ak xaalis (rétribuiti) dafa dëppoona buur naata 4 ay simaana ci at bi te kenn mënul ko bayyi. 

Déedéet, Itaali benn la ci diiwaan EU yi amul ndaw jëmm (salaire minimum) bu réew. Ci xibaar yu bees yi, ndaw jëmm yi ci ay kontara bokk mën nañu nekk diggante 7€ ak 9€ ci waxtu bu nekk (brut). 

Sammu liggéey bu bon dafa am bu nit nekk ci xaalislu gu jaaxle walla ni mu dëppoo jur, te ñu ko doxal ngir mu nangu xaalis yu dul dëgg ci liggéey. Ku sàmm, mooy ku mëna jëfandikoo xaalataayu kàddug nit ba mu jëkka fay. Seen bëgg–bëgg a ko bëgg tëgge ci sàmmit. 

Ci yoonu Itaali, ñu naan am na sàmmu liggéey su fekkee: 

-ndaw jëmm bi gàtt na lool ci diggante ak standard yu réew bi walla ci waxtu yi liggéeyu; 

– ñuy liggéey waxtu yu bari, amul ndàmp (pausa), konje, walla ndigal feebar; 

– toppul yooni kaarange ci liggéey; 

– ñu kontorole liggéeykat yi ak yoon yu bàmmeelu nit; 

– xaalataayu dökkandoo yi ñu jox ay liggéeykat deey ñàkk kersa te xew–xewam yàggu ko. 

Li am la gën a metti su fekkee: 

– mënoon nañu jël ña gën a bari fukki ñaari ñaari (juróom benni ñaari?) liggéeykat yi, mooy “lu mel ni gëna la” (boppu yi tolu ci ñetti); 

– ñu indiloon xale yu ndaw yu dul am jins ci liggéey;

– ñu teg nit ñi ci njàqare bu rey. 

Su maanaam ñu jëfandikoo jubboor walla ragal 

jappu bu amsa amsa: fii la ñuy wax sàmmu liggéey bu rey. (violence/menace), am na jappante bu leer ba mu nekk 

Sammu liggéey mën na boole ak yeneen bakkaar yu tar ci kaw jamono: jàkkal, jàbbalante nit ñi (ngir liggéey, joxe jigeen ci seetaan, bëgg–bëgg luñu lay lees, jàddu ay nëf), ak jënd walla jaay jaam.

Yooni Itaali dafay jox ndimbalu kaarange ñi di yakkari jiitu jakkal, jákkal jaam, walla sammu liggéey. Art. 18 ci Téxtu Bu Mat bi (Testo Unico) dafay may baatu jox “permesso di soggiorno per casi speciali❞ ñi ay tubaab gu yewwu ci sàmmu, ragal, walla sàmmu bu rey.

Waaw. Su fekkee am na trata, violence walla sàmmu bu rey, man ngaa laaj “permesso di soggiorno per casi speciali” (Art. 18). Ñaari yoon la mën: 

⚫teqalu ak kenn ñu ko lay tuuma, waaye dugg ci program bu kaarange ak ndimb (centri antiviolenza, sarwiis yu wér–gar, ak yeneen etablissement); 

• walla laaj ko ak tuuma (denuncia) walla tàmbali woon procédure penale. 

Permiso bii dafay wéy 6 weer te mën na ñu ko dëppoo 1 at walla gën, bu amoon soxla, ci seen jàmmu yoon. Su fekkee bakkaar bi laaj sammu liggéey bu wër–wër te amee ci seetu walla indagasi, mën nañu may “casi speciali art. 18–ter“, moom it 6 weer te mën a dëppoo. Ay kër giinu nit ku ñu sàmm it, bu nekk ci Itaali, mën nañu jël permesso ci sababukaay kër (motivi familiari) ngir génn xaalataayu jubboor.

Déedéet. Bu laajee permesso bu “casi speciali”, jëf jëf yi ci kaw yoon di taxaw (juge day dakk sañ–sañ yi). Su nu mayee permiso bi, da ñu wax ne “non luogo a procedere“, mu jàpp na ba mu jall.

Waaw. Bu sàmmu bi xewoon ci biir indagasi u polis walla procédure, yoonu réew bi daw nu een tuuma gu dëgg, waaye na lañu laaj sa jàppale ngir xam ñi lañuy rey. Su Ispettorato nazionale del lavoro moo ko yégle, mën na jox aappinu “parere favorevole” ngir dimbali mayu permiso bi.

Déedéet, yoon bi du ko laaj ci permiso bii. Du leer ndax 

laaj na ci mbokk yi ñu mën a jël sababukaay kër. Saa su laajee art. 18–ter, war nga fel

nu la ngaa bëgg dekk. 

Su Questura (Biroo imigraasio) ne loolu dafa am solo, laaj ndigal mu ñu koy bind te dem toppatoo ak ab avoka. 

Sportelli legali (ñakk xaalis): 

https://www.jumamap.it/map/litemap.php?ser=leg 

Ispettorati del Lavoro (biroo yuy seet): https://www.ispet torato.gov.it/lagenzia/struttura-organizzativa/le-sedi-inl/cerca-le-sedi-territoriali/

Permiso bii day may la jot sarwiisi ndimbal, mën nga jàng, jëkkaatal sa tur ci anagrafe, te jëkkaatal sa bopp ci biir “centri per l’impiego“. Mën nga liggéey ci kaw boroom (subordinato) walla dox sa bopp (autonomo).

Waaw. Ku jël kër yéglee laaj bii mën na tàmbali liggéey. Fii ku am “ricevuta” (déggin) day may nga dendu ci Itaali te liggéey ci jamono bu dëppoo.

Bañu gisee liggéey du tax ñu dindi permiso bi (art. 18–ter). Sañ nga bindu ci SIISL (système bu xam–xam ci tënt yoon ak liggéey) ngir def sa CV te seet ay wut ak jàng. Mën nga bindu ci kaw platformu INPS walla boole ak patronato. War nga am “identità digitale” (SPID walla CIE).